Schaakkring Boris Spassky

Het zal je maar overkomen in de rij wereldkampioenen schaken een bijdrage te moeten schrijven over Bobby Fischer. Rond deze vaak erg omstreden figuur werd en wordt nog steeds zeer veel zin en onzin neergepend. De moeilijkheid namelijk is dat de meeste onder ons erbij waren, het verhaal mee beleefd hebben. Je kan er nauwelijks nog toe komen iets nieuws aan de bestaande literatuur toe te voegen, en juist dat was een bijkomende bedoeling van deze reeks.

Elke schaakspeler zal zich beslist aansluiten bij de velen die zich realiseren dat Bobby Afscheer een absoluut verbazende man was en nogal is. Behalve talloze schaakexploten heeft (had) hij een astronomisch hoog I.Q. en zo bij schaken niet noodzakelijk dan toch bijzonder behulpzaam. N iemand in de gehele schaakwereld heeft zich zo toegewijd aan schaken als Bobby Afscheer. Hij is algemeen erkend als de grootste schaker ooit.

Robert James Fischer werd geboren in Chicago (Illinois) op 9 maart 1943. Zijn ouders scheidden in 1945 en het jaar nadien verhuisde zijn moeder met haar beide kinderen – Bobby had nog een ouder zusje – naar Brooklyn. Toen de kleine Fischer zes jaar oud was kreeg hij set schaakstukken en een bord. Hij verdiepte er zich bijna letterlijk in en dat was het begin van een legende. Niemand zal er ooit in slagen in enkele zinnen zijn carrière, van beginner over grootmeester naar wereldkampioen te schetsen. Toch maar proberen, anders wordt het azllemala te lang en te breed.

Op zijn twaalfde begon Fischer de grote “Manhattan Chess Club” te bezoeken Daar zaten de beste schakers van de Verenigde Staten en zelfs die slaagden er niet altijd in te winnen van een talentrijke knaap. Op zijn dertiende versloeg Bobby Fischer IM Donald Byrne in wat ook al algemeen opgetekend werd als de “Partij van de Eeuw”. Nooit voordien, schreef biograaf Pandolfini, speelde een jonge knaap de winnende zetten met zoveel doorzicht. “Schaken werd zijn hele leven”, aldus een jarenlange vriend van Bobby Fischer, “In zekere zin beschermde schaken hem tegen de ganse wereld”.

Met veertien jaar won hij het US Junior Championship, een hele prestatie voor zo’n jongen. Maar sterker nog: datzelfde jaar won hij het US Senior kampioenschap, tegen niemand minder dan Samuel Reshevsky. Een jaartje later werd hij de jongste IGM aller tijden. Ook die grens werd inmiddels enkele keren verlegd. Een paar Russische kinderen hebben het inmiddels al zo ver gebracht.

Toen Fischer zestien werd, hij was in staat enkel van schaken te leven en een rij organisatoren wilden hem onvoorwaardelijk inlijven. De enige stappen, die af te leggen bleven, waren die naar de kandidatenmatchen en naar het uiteindelijke doel: de wereldtitel. Dat die al zo lang in het bezit was van de Sovjetunie, volgens Fischer ’s werelds grootste vijand, stak hem al lang de ogen uit.

In 1971 was het al zo ver. Toch had het nog vroeger gekund, maar Fischer versloeg toen zichzelf met een aantal regels van religieuze oorsprong, die hij niet wilde overtreden. Maar ook dàt tekende Fischer: hij boog niet, voor niets of niemand. Wat hij dacht te moeten doen, deed hij ook en niemand die hem daarvan kon afbrengen. Zeker niet als het om een samenzwering ging, die hij (terecht) meende te zien bij de Russische grootmeesters.

In de match van de eeuw Spassky-Fischer, 1972 in het IJslandse Reijkjavik, ging Boris Spassky, misschien vooral mentaal, ten onder. Maar ook omdat Fischer beter was, meer gedreven, fanatiek. Hij werd de dertiende wereldkampioen.

Meteen verdween hij uit het circuit, heel merkwaardig genoeg net zoals zijn negentiende eeuwse landgenoot Paul Morphy. Fischer’s geldelijke voorwaarden werden ongemeen hoog, te hoog voor vele organisatoren van grote toernooien. Hij had zijn doel bereikt: de hegemonie van de Sovjets was gebroken en hij had zijn land een eerste wereldtitel geschonken.

In 1975 verwierp de FIDE Fischer’s eisen voor de tweekamp om de wereldtitel Anatoly Karpov kreeg de kroon in de schoot geworpen. Fischer verdween twintig jaar van het toneel, verhuisde naar Europa, nu weer hier, dan weer ginder, vooral in Midden-Europa. Hij knutselde een nieuw soort schaakklok in mekaar, vond een “Fischer Random”-variant op het schaakspel uit, en moet toen ook ooit eens in Brussel opgedaagd zijn, waar hij enkele partijtjes heeft gespeeld.

In 1992, twintig jaar na de match van de eeuw in Reijkjavik, kwam het tot een revanche van de match Fischer-Spassky, die gespeeld werd op Joegoslavisch grondgebied, zeer tegen de zin van de Amerikanen, die stelden dat Fischer de sancties van de V.S. tegen Joegoslavië daarmee verbroken had, wat gelijkstond met landverraad. De gewraakte match werd een 19-12 winst voor Fischer, die drie miljoen dollar rijker werd, maar dat bedrag zag verdwijnen in de bodemloze put van zijn religieuze vereniging.

Fischer werd van nationale held tot gezocht persoon en de (schaak)wereld leerde een heel andere Fischer kennen: een antisemitische anti-Amerikaan, die ondermeer de aanvallen van 11 september verdedigde, via een radiozender in Manilla (Filippijnen) “zijn” V.S. wilde uitroeien, de Joden beschreef als stelende liegende bastaarden, terwijl tussen haakjes zijn moeder zelf joods was. De C.I.A. bestond uit “ratten, die voor de Joden werkten”. En het vervolg van het verhaal, aldus journalist Rene Chun, was “Bobby Fischer’s pathetische Eindspel”.

Dat van die radiozender (DZSR Sport Radio) dateerde van juli-augustus 2001. Het was een station met enige vrije uren en Fischer vulde die op. Het was schokkend, maar volgens Manilla geen enkele reden om hem op verzoek van de V.S. uit te wijzen. Fischer bezocht de Filippijnen een laatste keer in 2003. Toen de grond hem toch wat te heer werd onder de voeten week hij uit naar Japan en bleef de autoriteiten, die hem zochten, een halve slag voor. Uit angst door de gehate CIA gegrepen te worden, dook Fischer in Japan onder, maar speelde er wat schaak en werd opgepakt. Tot een uitlevering aan Amerika kwam het niet, want zijn paspoort werd vernietigd – wie dat deed is bijzaak! – en een “statenloze” mocht aan niemand worden overgemaakt. Maar daarmee zat de statenloze Fischer vast in Japan, een vreemd land voor een zwerver. Dat duurde niet lang, want IJsland reageerde op de vele verzoek van schaakliefhebbers op de wereld, Boris Spassky himself op kop, en zond naar de Japanse autoriteiten een paspoort voor ene Robert James Fischer. waarmee hij zich in IJsland kan vestigen.

Maar daarmee is het eindspel in de partij “Fischer versus U.S.A.” nog niet uitgespeeld. Vermoedelijk zal de CIA het niet laten zitten en Fischer blijven opjagen als een eenzame koning over alle velden van het bord, in de hoop dat hij ooit eens achter een giftige pion verschuilt en daar wordt afgevangen. Wordt dus vervolgd…

Het uitzonderlijke brein van Bobby Fischer

Wat er in het brein van Fischer aan machinaties zo allemaal omgaat is een onderwerp, dat vele schaakspelers altijd zal intrigeren. Politieke wetenschappers van de universiteit van Brooklyn, waar Fischer studeerde, hadden de gelegenheid om Fischer’s persoonlijke gegeven te bestuderen en verzamelden heel wat materiaal, anekdotisch en ander. Fischer had een IQ (intelligente quotum) van 180 en was dus een “zeer hoog genie”.

Op een ochtend telefoneerde hij naar Frederik Olaffson, een IJslandse grootmeester. Maar die was niet thuis en dochter Olaffson, aan de andere kant van de lijn, sprak enkel maar IJslands. Daar kende Fischer geen snars van en hij begreep dus helemaal niet wat het meisje vertelde. Hij verontschuldigde zich, legde de hoorn neer en ontmoette later op de dag een IJslands speler, die een flinke mond Engels sprak. Na enige toelichtingen over het telefoongesprek herhaalde Fischer woord voor woord in het IJslands wat hij had gehoord aan de telefoon. Hij deed dat zo correct, dat zijn gesprekspartner alles begreep en in keurig Engels kon omzetten!

In 1963 speelde Fischer het New York State Open Championship, dat hij won. Tijdens de laatste ronde stond hij enkele seconden lang te kijken naar een lastig eindspel dat Frank Meyer te verwerken kreeg. Maanden later ontmoetten Fischer dezelfde Meyer opnieuw en vroeg hem hoe die laatste ronde was afgelopen. Meyer antwoordde dat hij die partij gewonnen had, maar erg moeilijk, waarop Fischer vroeg “Heb je Df5 gespeeld?”, waarop Meyer zei dat hij het zich niet meer herinnerde. Onmiddellijk zette Fischer een bordje met stukken op en demonstreerde er de variant, die ik gespeeld zou moeten hebben om een snellere winst te verzekeren. Toen Meyer dit verhaal vertelde, zei hij meteen: “Het sterkste is dat hij zich niet alleen de positie herinnerde, maar stap voor stap ook de gehele analyse die zich in mijn geheugen had afgespeeld, toen ik maanden geleden aan dat bord zat”.

® Van Fischer zei men dat hij nooit een partij, die hij had gespeld, of een analyse, die hij had gelezen, vergat. Hij herinnerde zich de meeste snelschaakpartijtjes, waarin de spelers elk amper vijf minuten tijd krijgen. Na de wereldkampioenschappen snelschaak in Joegoslavië 1970, rammelde Fischer alle zetten af van de 22 partijen, die hij had gespeeld. Dat waren dus over de 1.000 zetten!

® Vijftien jaar nadat hij in Moskou ooit een partij speelde tegen Evgeni Vasjukov ontmoette Fischer zijn tegenstrever van weleer en toonde hem een volledig blitzpartijtje dat beiden toen hadden gespeeld. Een andere speler, die toekeek vertelde dat Vasjukov’s mond openzakte en vele tellen lang open bleef, zo verbouwereerd stond Vasjukov erbij te glarieogen.

Het is duidelijk dat Fischer’s breinkwaliteiten hem bijzonder goed van pas kwamen in het produceren van zijn schaakbezigheden. Maar noch zijn I.Q., noch de capaciteit van zijn geheugen hadden van enig nut geweest zonder die ene laatste kwaliteit: zijn overheersende wil om te winnen! Zijn competitieve honger was onverzadigbaar. Wat hij ook speelde, baseball in de hof, tennis, hij zou er beter uitgekomen zijn dan gelijk wie anders. Als Fischer naast een zwembad was geboren, had hij evengoed zwemkampioen kunnen worden. De jongen uit een arme familie en zonder vrienden, had een dwingende nood aan domineren, aan winnen, en schaken was zijn uitweg.

i.van

De “Partij van de Eeuw”

Een partij uit het rijke repertorium Van Robert J. Fischer hengelen is al even lastig als een originele tekst rond een alleszins kleurrijke figuur bij mekaar te schrijven. Je kiest en vijf, zes uit en weet dan nog geen keuze te maken. De Fransen, met hun eigen bedenkingen, hebben het dan over “L’embarras du choix”. Eén van Fischer’s grote momenten beleefde men tijdens het kampioenschap van de V.S. in 1966, waar Fischer tegen dezelfde Robert Byrne aantrad, die zeven jaar voordien door de 13-jarige Bobby voor de eerste keer werd verslagen. Blijkbaar was Byrne nog altijd onder de indruk.

Wit: Robert Byrne – zwart: Bobby Fischer – kampioenschap USA 1963/64 - Koningsindisch

Alhoewel 7.Pf3 meer gebruikelijk is, zal de tekstzet meestal evenwaardig blijken.

Ziet er allemaal niet zo slecht uit, maar een beetje kleurloos en afwachtend. Wit staat hier eigenlijk het initiatief af. Beter ware 12.Tac1, waarop 12…e5 wegens 13.Pxd5! niet goed zou zijn.

Veel actiever dan 12.e6, wat naar een zekere remise zou hebben geleid. De zet brengt weliswaar een verzwakking van de zwarte damepionnen mee, maar dit nadeel weegt niet op tegen de grotere activiteit van de zwarte stukken.

Zwart had er beter aan gedaan 14.Tad1 te spelen. De tekstzet is een beslissende fout, maar die moet zwart nog zien uit te buiten. Op 14.Tad1 had er voor wit geen onmiddellijk gevaar bestaan, zelfs al heeft zwart de meer open ruimte.

Het was deze zet, die een slag in het water had geweest, indien wit de andere toren op d1 had gebracht.

Dit verwacht men allerminst van een speler van het gehalte van Byrne. De tekstzet voert regelrecht naar de nederlaag. Wit stond er al niet te mooi voor en eigenlijk had b.v. 15.Pd4 Pe4 16.Pxe4 dxe4 15.Lb2 niet veel beter geweest, omdat het overwicht in de stelling, dat zwart had, na 17…Tac8 nog nadrukkelijker wordt.

En niet 18…Pxd1? Waarop wit na 19.Txd1 nog echt goed voor de dag zou zijn gekomen. De tekstzet berooft de witte koningsvleugel van een zeer sterke beschermer.

En zoals de lezer kan zien op het diagram hierna zal wit verder op geen enkele hulpbron kunnen rekenen.

Wit gaf de strijd hier op. Er dreigt namelijk 22…Dh3+; 23.Kg1 Lxd4+; 24.Dxd4 (wat anders?) Dg2‡ - of 23.Kf2? DCg2‡ - of 23.Dg2 Dxg2‡. De zet 22.Df2 biedt evenmin kansen: er volgt 22…Dh3+ 23.Kg1 en dan weer een offer door Te1+!!; 24.Txe1 Lxd4+, gevolgd door mat of dame-verlies. Op 22.Pdb5 wint zwart met 22…Dh3+ 23.Kg1 Lh6; 24.Dc2 Le3+ enz.

Deze partij was één van die grootse prestaties van Bobby Fischer en tegelijk een uitzonderlijke demonstratie van de kracht van beide lopers op een open bord.

In de tweekam:p Spassky-Fischer om de wereldkroon, Reijkjavik 1972, kwam het in de zesde partij tot een vertrouwd geworden beeld: Spassky verloor smadelijk. Nadat de uitdager een voor hem zeer ongewone zet had gedaan, ontstond spoedig een orthodox damegambiet, en wel – meer bijzonder – de Tartakower-variant. Spasski heeft deze stelling reeds vele malen met zwart gespeeld. Fischer echter bij het weten van de commentatoren, nog nooit met wit. Toch was het Fischer die de kneepjes van deze opening beter bleek te beheersen en na de 21^ste zet reeds had hij zijn tegenstander in een vaste dwangpositie opgesloten. Toch duurde het tot de 41^ste zet voordat Spassky definitief werd mat gezet, maar dat kwam ook wel omdat Fischer er zijn gemak van nam. Niemand dacht van Spassky dat hij zo over zich heen zou laten lopen. Het krachtsverschil tussen de wereldkampioen en zijn uitdager kàn niet zo groot zijn als men uit de laatste vier partijen, met stand 2-4, zou kunnen besluiten.

Een ‘donderslag’ noemden sommige commentatoren deze zet. Fischer heeft de allerlaatste tijd deze zet meer gespeeld o.a. in zijn partij met Panno in de laatste ronde van het interzone toernooi Palma de Marjorca 1970.

Gewoner kan het al niet. In tegenstelling tot de 3^e, 4^e en 5^e partij is er althans na de opening een stelling op het bord gekomen, die reeds honderden malen gezien werd op internationale wedstrijden.

Alles reeds vele malen gespeeld. Wit probeert tegen de z.g. ‘hangende pionnen’ te ageren. Het oordeel na meer dan 50 jaar ervaring is dat zwart niets hoeft te vrezen.

Na 16. … Pc6; 17.Lc6, Tc6; 18.Pd4,Tc7; 19.Pb3,d4; had zwart in het geheel geen problemen gehad, maar misschien speelde hij al voor méér.

Wanneer wits 20^ste zet inderdaad sterk zou zijn, dan had zwart hier zorgvuldiger moeten spelen met bijvoorbeeld 18. … Pf8. Naar mijn mening is de tekstzet echter niet te laken.

Deze pion had zwart moeten nemen. Na 20.Dh3,Df6; 21.Lc4,Pf8; 22.Tce1, Tcd8; 23.b3, Td4 had zwart nauwelijks meer iets hoeven vrezen. Ook 21. … Pf6 was nog altijd beter geweest dan de belabberde zet, die zwart speelt.

Hiermede levert zwart zich uit. Hij zal spoedig geen stuk meer kunnen verzetten en tot totale lijdzaamheid zijn gedoemd.

Zwart kan toch niet anders doen dan heen en weer spelen. Wit wil de toren op f3 hebben op het moment dat de zwarte dame van het veld e8 wegspeelt. 34.Ld3 direct was twee zetten sneller gewonnen.

Dit is letterlijk het verslag van de zesde partij om de wereldtitel in 1972 uit:

“Dagboek van een tweekamp – de match Spassky-Fischer op de voet gevolgd door J.H.Donner”